☰

Dưới đây là bài giới thiệu chi tiết về Ngày Cá tháng Tư, hay còn gọi là Ngày nói dối hoặc Ngày chơi khăm, một phong tục thường niên vào ngày 1 tháng 4 dương lịch.

1. Định nghĩa và Mục đích

Ngày Cá tháng Tư là một phong tục hàng năm vào ngày 1 tháng 4 dương lịch, bao gồm những trò đùa, trò lừa bịp vô hại và trò chơi khăm nhằm mục đích mua vui cho bản thân và mọi người mà không phải chịu những lời chỉ trích hay tác hại nào. Trong ngày này, những người thích đùa thường cố gắng lừa bạn bè, người thân của họ tin vào điều gì đó không đúng sự thật, nhưng một cách vô hại và hài hước, không có ý định lừa lọc hay khiến người khác bực bội. Sau màn đùa, người đùa thường hét lên “Một tháng tư” để tiết lộ trò đùa.

2. Nguồn gốc lịch sử

Nguồn gốc chính xác của Ngày Cá tháng Tư vẫn còn nhiều bí ẩn với nhiều giả thuyết khác nhau.

  • Nguồn gốc Pháp: Nước Pháp thường được xem là quê hương của ngày Cá tháng Tư. Vào thế kỷ 16, mùa lễ hội hàng năm ở Pháp bắt đầu vào ngày đầu tháng Tư, vì ngày này được xem là sự khởi đầu của mùa xuân, và năm mới cũng được tính từ ngày 1/4. Đến năm 1582, Hoàng đế Charles IX ra lệnh chuyển ngày đón năm mới sang ngày 1/1. Do phương tiện liên lạc thời đó còn lạc hậu, thông tin không được lan truyền kịp thời, khiến nhiều người dân ở các vùng xa xôi không biết về sự thay đổi này. Một số người dù đã biết vẫn không muốn chấp nhận và tiếp tục đón năm mới vào ngày 1/4 như cũ. Sự “bảo thủ” này bị xem là “ngớ ngẩn” và trở thành câu chuyện hài hước lan truyền khắp nước Pháp. Ngày 1/4 bị coi là biểu tượng cho sự sai lệch thông tin, và một số người hài hước gọi đây là “ngày nói dối“. Từ đó, cái tên “ngày nói dối” xuất hiện. Những trò đùa vào ngày 1/4 dần trở thành truyền thống ở Pháp, rồi lan sang Anh và Scotland. Sau đó, người Anh và người Pháp mang tục lệ “ngày nói dối” đến các thuộc địa ở Bắc Mỹ, từ đó ngày Cá tháng Tư lan rộng và trở thành một lễ hội quốc tế được chấp nhận ở nhiều quốc gia trên thế giới.
  • “The Canterbury Tales” của Geoffrey Chaucer (1392): Ghi nhận sớm nhất về ngày đùa tháng tư có thể tìm thấy trong tập The Canterbury Tales của nhà thơ Geoffrey Chaucer (1392). Trong câu chuyện, có một tình tiết chơi chữ gây nhầm lẫn, khiến độc giả hiểu nhầm ngày 32 tháng Ba thành ngày 1/4. Vì vậy, ngày này trở thành ngày để người dân nói đùa hoặc nói những câu nói dối vô hại.
  • Liên quan đến cung Song Ngư và mùa đánh bắt cá: Theo một giả thuyết khác, ngày này có thể liên quan đến cung Song Ngư (biểu tượng hai con cá) trong chiêm tinh học, vì tháng Tư cũng là tháng của cung này. Ngoài ra, tháng Tư là thời điểm các loài cá ở vùng ôn đới, như cá thu, dễ bị đánh bắt do đi riêng lẻ. Vì vậy, “Cá tháng Tư” cũng có thể ám chỉ sự khù khờ, dễ bị lừa.
  • Tiền thân khác: Các tiền thân của ngày Cá tháng Tư bao gồm lễ hội La Mã của Hilaria vào ngày 25 tháng 3, và lễ của kẻ đùa thời Trung Cổ vào ngày 28 tháng 12, vẫn còn là một ngày mà trò đùa được bày ra ở các quốc gia nói tiếng Tây Ban Nha. Theo thần thoại La Mã, những cuộc tìm kiếm vô vọng của nữ thần Ceres cho con gái Proserpina đã trở thành chuyện cười phổ biến.
  • Ngày không may mắn: Một số người cho rằng ngày 1 tháng 4 được tin là ngày không may mắn, tương tự như Thứ Sáu ngày 13. Theo truyền thuyết, đây là ngày sinh và ngày chết của Judas Iscariot, người đã phản bội Chúa Giêsu Kitô, và cũng được cho là ngày quỷ Lucifer bị đày xuống địa ngục.
  • Chiến thắng của Hà Lan: Tại Hà Lan, nguồn gốc của ngày tháng tư tượng trưng cho chiến thắng của người Hà Lan tại Brielle năm 1572, nơi công tước người Tây Ban Nha Álvarez de Toledo bị đánh bại.

3. Phong tục và Hoạt động

Dù không phải là ngày nghỉ lễ chính thức, Ngày Cá tháng Tư vẫn là phong tục truyền thống tại nhiều quốc gia.

  • Trò đùa vô hại: Vào ngày này, mọi người có thể thỏa thích bày ra những trò đùa không gây hại để mang lại tiếng cười cho nhau. Điều quan trọng nhất là các trò đùa phải mang tính chất vui vẻ, lành mạnh. Tuyệt đối tránh những trò đùa liên quan đến bạo lực, gây tổn hại về thể chất hoặc tinh thần, như nói dối về cái chết, tai nạn, cầu hôn, mang thai, hoặc các bệnh lý nghiêm trọng.
  • Phạm vi thời gian: Những tin giả thường được tung ra trong cả ngày 1 tháng 4 ở hầu hết các quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp, Ireland. Trong khi đó, tại một số quốc gia khác như Anh, Canada, Úc, New Zealand, trò đùa phải được chấm dứt vào giữa trưa.
  • “Cá tháng Tư” (Poisson d’Avril): Tại Ý, Pháp, Bỉ, và các khu vực nói tiếng Pháp của Thụy Sĩ và Canada, ngày 1 tháng 4 truyền thống thường được gọi là “Cá tháng Tư” (Poisson d’Avril trong tiếng Pháp hoặc Pesce d’aprile trong tiếng Ý). Phong tục này bao gồm cả việc cố gắng lén dán một con cá bằng giấy vào lưng của nạn nhân mà không bị phát hiện. Những cá giấy như vậy cũng nổi bật trên nhiều bưu thiếp tại Pháp vào cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Người Pháp gọi những người bị lừa là “Poissons D’Avril” có nghĩa là “những con cá tháng Tư”.
  • Tham gia của truyền thông: Các phương tiện thông tin đại chúng (báo, tạp chí, đài phát thanh và đài truyền hình, và đôi khi trên các trang mạng) có thể tham gia vào những trò đùa này, với những tin vịt hoặc thông tin phóng đại ra ngoài sự thật, chia sẻ những câu chuyện hài hước vào ngày 1 tháng 4, và thường là đính chính hoặc tiết lộ vào ngày hôm sau.
  • Hoạt động khác:
    • Ở Scotland, có tới hai ngày Cá tháng Tư. Ngày thứ hai đặc biệt để trêu ghẹo phần sau lưng của mỗi người nên được gọi là “Ngày vuốt đuôi”. Những người bị lừa được gọi là “gowk” (kẻ ngốc).
    • Ở Thụy Điển, khi một người nào đó đã bị lừa, và sau khi được tiết lộ rằng đó là một trò đùa, kẻ đùa giỡn thường hay nói vần “april april din dumma sill, jag kan lura dig vart jag vill” (“tháng Tư, tháng Tư, bạn cá trích dại khờ, tôi có thể đánh lừa bạn bất cứ khi nào tôi muốn”).
    • Tại Mexico, ngày Nói dối được kỷ niệm vào 28/12, nhưng do đây là một thời khắc buồn trong lịch sử (vua Herod ra lệnh thảm sát trẻ em vô tội), nên những trò trêu ghẹo chỉ mang tính chất nhẹ nhàng.
  • Internet và lan truyền toàn cầu: Với sự xuất hiện của dịch vụ internet và các dịch vụ tin tức toàn cầu, những trò lừa Cá tháng Tư có thể xuất hiện và lừa số đông khán giả hơn bao giờ hết.

4. Những cú lừa Cá tháng Tư ngoạn mục

  • Mì ống Thụy Sĩ (1957): Đài BBC lập ra một trò đùa thông qua phóng sự mang tên Mùa thu hoạch mì ống Thụy Sĩ (Swiss Spaghetti Harvest), phát sóng bộ phim giả mạo cảnh các nông dân Thụy Sĩ đang thu hoạch mì ống tươi từ những cành cây. Ngay lập tức, đài BBC nhận được nhiều cuộc gọi hỏi mua một “cây mì ống”, buộc đài phải thú nhận trò đùa trong tin tức ngày hôm sau.
  • Tháp Eiffel di dời (1986): Báo Le Parisien đưa tin chính phủ Pháp quyết định di dời tháp Eiffel đến công viên Disneyland để thay thế cho sân vận động dành cho Thế vận hội Mùa hè 1992.
  • Bill Gates bị ám sát (2003): CNN đưa tin Chủ tịch tập đoàn Microsoft Bill Gates bị ám sát tại Công viên MacArthur ở Los Angeles khi đang tham gia một sự kiện từ thiện. Tin tức này lập tức được 3 kênh truyền hình MBC, YTN và SBS của Hàn Quốc đồng loạt đưa tin. Theo BBC, trên thực tế, thông tin đó là một trò lừa bịp lấy từ website CNN.
  • Công nghệ ngụy trang hươu (2003): Tổ chức quyền động vật PETA công bố kết quả nghiên cứu một công nghệ giúp các con hươu có khả năng ngụy trang bằng cách bắn thuốc gây mê, sơn lên người chúng bằng một loại sơn đặc chế không phai, sau đó thả trở lại rừng. Đến cuối ngày, bài báo được gỡ bỏ và thay bằng một câu: “Bạn biết hôm nay là ngày gì không?”.

Ngày Cá tháng Tư ngày nay được xem là một dịp để mọi người thư giãn, vui vẻ và tạo ra những kỷ niệm đáng nhớ. Mục đích chính là tạo ra những khoảnh khắc vui vẻ, đáng nhớ, chứ không phải gây ra những hậu quả tiêu cực.